Гендерлік рөл дегеніміз – ұл мен қызға қоғам белгілеп берген мінез-құлық үлгілері, міндеттер мен күтілетін қасиеттер жиынтығы. Бала дүниеге келген сәттен бастап оған белгілі бір рөлдер телінеді. Ұлға күштілік, төзімділік, көшбасшылық қасиеттер тән деп үйретілсе, қызға нәзіктік, мейірімділік, қамқорлық қасиеттері тән деп көрсетіледі. Бұл түсініктердің барлығы балаға тікелей емес, көбіне үлкендердің сөзі, әрекеті, қарым-қатынасы арқылы беріледі.
Бастауыш мектеп жасында бала өзін қоршаған ортаны белсенді түрде танып, өз орнын анықтауға тырысады. Ол өзін ұл немесе қыз ретінде қабылдап қана қоймай, сол жынысқа «лайық» деп саналатын әрекеттерді қайталауға ұмтылады. Осы кезде ата-ана мен мұғалімнің әрбір сөзі, әрбір бағалауы баланың ішкі дүниесінде бағдаршам іспетті қызмет атқарады. Бір әрекеті үшін мақталып, бір әрекеті үшін тыйым салынған бала біртіндеп «мен осылай істеуім керек», «мен бұлай істемеуім тиіс» деген қорытындыға келеді.
Мәселе гендерлік рөлдердің бар-жоғында емес, олардың қалай түсіндіріліп, қалай ұсынылуында. Егер ұл балаға эмоциясын көрсетуге тыйым салынса, ал қыз балаға өз пікірін батыл айтуға шектеу қойылса, бұл баланың тұлғалық дамуына кері әсер етуі мүмкін. Ал керісінше, ұлға да, қызға да жауапкершілік, сыйластық, еңбекқорлық, өзгені түсіне білу сияқты ортақ адамгершілік құндылықтар қатар үйретілсе, гендерлік рөлдер баланың дамуына кедергі емес, тірекке айналады.
Қазіргі қоғамда гендерлік рөлдер де өзгеріске ұшырап отыр. Бұрын тек ер адамға тән деп саналған кейбір қасиеттер бүгінгі қыз балалардың бойынан да табылуда, ал бұрын әйелдерге ғана тән деп есептелген мейірімділік пен сезімталдық ұл балалар үшін де маңызды қасиет ретінде мойындалып келеді. Бұл өзгерістер баланың тәрбиесінде икемді, саналы көзқарасты қажет етеді.
Мектеп – баланың гендерлік рөлдерді әлеуметтік ортада сынап көретін алғашқы алаңы. Сыныптағы қарым-қатынас, мұғалімнің ұл мен қызға тең қарауы, тапсырмаларды бөлудегі әділдік – мұның бәрі баланың өзіне және өзгеге деген көзқарасын қалыптастырады. Егер мектепте ұл мен қыздың мүмкіндігі тең екені, әрқайсысының өзіндік қабілеті бар екені көрсетілсе, бала болашақта да осы ұстанымды өміріне арқау етеді.
Отбасы да гендерлік рөлдердің қалыптасуында шешуші рөл атқарады. Үйде ата-ананың міндеттерді қалай бөлісетіні, бір-бірімен қалай сөйлесетіні, баламен қалай қарым-қатынас жасайтыны – бәрі баланың санасында «қалыпты өмір» үлгісі ретінде сақталады. Сол себепті гендерлік рөлдер туралы түсінік тек сөзбен емес, күнделікті өмір арқылы беріледі.
Гендерлік рөлдерді саналы түрде қалыптастыру – қоғамның болашағына жасалған инвестиция. Өзін және өзгені құрметтей алатын, өз рөлін түсінетін, бірақ сол рөлдің шеңберінде тұншықпайтын тұлға тәрбиелеу – бүгінгі білім мен тәрбиенің басты мақсаты болуы тиіс.
Бұл мақала Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігіне қарасты Ғылым комитетінің қолдауымен жүзеге асырылып жатқан «Қазақстанның оңтүстік өңірлері тұрғындарының гендерлік рөлдердің қалыптасуына мәдени құндылықтардың ықпалы: дәстүрлі және инновациялық көзқарастар» атты ғылыми жоба аясында әзірленді (грант № AP26101317). Аталған жоба қоғамдағы гендерлік рөлдерге қатысты көзқарастарды тереңірек түсінуге және оларды заманауи тұрғыда зерделеуге бағытталған.
Серікхан Жүзеев,
Философия докторы (PhD), Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті,
«Қазақ тілі мен әдебиеті және журналистика» білім беру бағдарламасының жетекшісі
